Mur pruski

Fachwerk (potocznie mur pruski) – rodzaj ściany szkieletowej, inaczej ryglowej, ramowej lub fachówki (z niem. Fachwerk), która dzieli na:

mur pruski czyli gdy rama jest wypełniona murem z cegły^[1],
szachulec, czyli gdy ściana szkieletowa jest z wypełnieniem gliniano-słomianym lub gliniano-trzcinowym. Konstrukcja drewniana fachwerku jest widoczna, często impregnowana i może być traktowana także jako element dekoracyjny. Ceglane pola elewacji, zwykle już w trakcie użytkowania budynku, mogły ulegać tynkowaniu i bieleniu, co nadawało im pozorny wygląd bielonej elewacji szachulcowej.

Historia

Fachwerk w Polsce znany jest od średniowiecza i często był spotykany w miastach, zamkach, kościołach. W XVII-wiecznych ilustracjach pojawia się określenie o domach „budowanych na sposób pruski”. Rozpowszechnił w XIX w. na terenach ówcześnie należących do Prus (stąd potoczna nazwa „mur pruski”), co badacze wiążą ze sprzyjającym temu prawem i zaleceniami administracyjnymi pruskiego rządu^[1]. Nie bez znaczenia była w owym czasie powszechna i łatwa dostępność gliny, jako materiału budulcowego, w stosunku do znacznie mniejszej (lub elitarnej) dostępności innych materiałów budulcowych (drewno czy łatwy w obróbce kamień).

Występowanie

Budownictwo ryglowe stosowane było w budownictwie mieszkalnym i gospodarczym głównie w Europie Północnej, w Anglii, Niemczech, Francji, Holandii, Belgii, Danii i Szwecji, zachodniej i północnej Polsce^[2].

W Polsce budowle z muru pruskiego występują głównie na terenach, które w przeszłości były pod szczególnie dużym wpływem kultury niemieckiej, m.in. na Śląsku, w zachodniej, północno-wschodniej Polsce, na Kaszubach (zabytkowe zabudowania w Swołowie i na Helu, w Łęgowie) czy Warmii i Mazurach. W pozostałych regionach Polski budynki tego typu występują sporadycznie, głównie w architekturze przemysłowej i uzdrowiskowej^[3].

Konstrukcja

Elementy ściany ryglowej to:

podwalina – belka oparta na całej długości na fundamencie i zakotwiona w nim. Podwaliny łączy się na długości na nakładkę. Od wilgoci zawartej w gruncie drewno chroni się izolacją poziomą z papy.
oczep – górna belka zamykająca ścianę, przejmuje obciążenia od belek stropowych lub krokwi dachowych.
słupki – w rozstawie ok. 1,0–1,5 m. Słupki połączone są z podwaliną i oczepem na czopy.
zastrzały – ukośne belki w skrajnych polach przenoszące siły parcia wiatru i zapewniające stateczność budynku. Z podwaliną i oczepem łączy się je na wręby.
rygle (rozwory) – elementy dzielące pola między słupami i ograniczające otwory okienne i drzwiowe. Ich zadaniem jest przejęcie obciążenia od wypełnienia i przekazanie go na słupki. Rygle ze słupkami łączy się na wręby ukośne, a z zastrzałami – na czopy.

Typologia

W Polsce wyróżnia się kilka typów domów szachulcowo-ryglowych^[4]:

dolnośląski
kaszubski
lubuski
łużycki
sudecki
wielkopolski
pyrzycki

Zobacz też

Przypisy

1 2 M. Prokopek, Budownictwo ludowe w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1976, s. 92.
↑ KatarzynaK. Kluczwajd KatarzynaK., MichałM. Pszczółkowski MichałM. (red.), Pruski mur w Toruniu: historie i dzisiejszość, nostalgia i refleksje, Zabytki Toruńskie Młodszego Pokolenia, Toruń : [Warszawa]: Stowarzyszenie Historyków Sztuki ; [Stowarzyszenie Historyków Sztuki. Zarząd Główny], 2025 (t. 20), ISBN 978-83-976875-1-6 .
↑ GrażynaG. Ruszczyk GrażynaG., „Budowle służące zabawom przyjemnym a tem samem przy wodnej kuracji bardzo pożytecznym”. O drewnianych domach zdrojowych, teatrach i estradach w polskich uzdrowiskach w XIX i na początku XX wieku, „Biuletyn Historii Sztuki”, 82 (4), 2020, s. 601–640, ISSN 0006-3967 [dostęp 2026-06-25] (pol.).
↑ RomanaR. Gupieniec RomanaR., Uwagi o przemianach budownictwa drewnianego na przełomie wczesnego i późnego średniowiecza, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaelogica”, 16, s. 221-239, ISSN 0208-6034 .

[prokopek-1] 1 2 M. Prokopek, Budownictwo ludowe w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1976, s. 92.

[2] KatarzynaK. Kluczwajd KatarzynaK., MichałM. Pszczółkowski MichałM. (red.), Pruski mur w Toruniu: historie i dzisiejszość, nostalgia i refleksje, Zabytki Toruńskie Młodszego Pokolenia, Toruń : [Warszawa]: Stowarzyszenie Historyków Sztuki ; [Stowarzyszenie Historyków Sztuki. Zarząd Główny], 2025 (t. 20), ISBN 978-83-976875-1-6 .

[3] GrażynaG. Ruszczyk GrażynaG., „Budowle służące zabawom przyjemnym a tem samem przy wodnej kuracji bardzo pożytecznym”. O drewnianych domach zdrojowych, teatrach i estradach w polskich uzdrowiskach w XIX i na początku XX wieku, „Biuletyn Historii Sztuki”, 82 (4), 2020, s. 601–640, ISSN 0006-3967 [dostęp 2026-06-25] (pol.).

[4] RomanaR. Gupieniec RomanaR., Uwagi o przemianach budownictwa drewnianego na przełomie wczesnego i późnego średniowiecza, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaelogica”, 16, s. 221-239, ISSN 0208-6034 .

[1]

[2]

[3]

[4]