ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വികസിത സംസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നാണ് മഹാരാഷ്ട്ര. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുള്ള ഇത്, ജിഡിപിയുടെ 14 ശതമാനം സംഭാവന ചെയ്യുന്നു. വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനം, കാർഷിക ഉൽപ്പാദനം, വ്യാപാരം, ഗതാഗതം, സേവന വ്യവസായം എന്നിവയെല്ലാം അതിന്റെ അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്ന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സംഭാവന നൽകുന്നു. സംസ്ഥാന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ കൂടുതൽ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നതിനായി സർക്കാർ നിരവധി സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. നിരവധി മെഗാ പദ്ധതികൾ ഈ ദർശനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഈ മെഗാ പദ്ധതികളിൽ പലതും അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസന പദ്ധതികളാണ്. ചിലത് നഗര നവീകരണ പദ്ധതികളാണ്.
ഇതും വായിക്കുക: മുംബൈയിലെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ പദ്ധതികൾ
സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാ ഘടനകളും വൻ നിക്ഷേപങ്ങളും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലും സമൂഹത്തിലും മൊത്തത്തിൽ ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന പദ്ധതികളാണ് മെഗാപ്രോജക്ടുകളെ നിർവചിച്ചിരിക്കുന്നത്.
ഇതും വായിക്കുക: ഉത്തർപ്രദേശിലെ മെഗാ പദ്ധതികൾ
മഹാരാഷ്ട്രയിൽ വരാനിരിക്കുന്ന ചില സുപ്രധാന മെഗാ പ്രോജക്ടുകളുടെ ഒരു അവലോകനം ചുവടെ:
സീനിയർ നം. |
പദ്ധതിയുടെ പേര് |
കണക്കാക്കിയ ചെലവ് |
1. |
മുംബൈ നാഗ്പൂർ ഹൈ സ്പീഡ് റെയിൽ ഇടനാഴി |
1,70,000 കോടി രൂപ |
2. |
മുംബൈ അഹമ്മദാബാദ് അതിവേഗ റെയിൽ ഇടനാഴി |
രൂപ. 1,08,000 കോടി |
3. |
മുംബൈ ഡൽഹി എക്സ്പ്രസ് വേ |
രൂപ. 1,03,000 കോടി രൂപ |
4. |
നാഗ്പൂർ ഗോവ ശക്തിപീഠ് എക്സ്പ്രസ് വേ |
രൂപ. 86,000 കോടി |
5. |
മുംബൈ നാഗ്പൂർ എക്സ്പ്രസ് വേ |
55,000 കോടി രൂപ |
6. |
വിരാർ-അലിബാഗ് മൾട്ടി മോഡൽ ഇടനാഴി |
55,000 കോടി രൂപ |
7. |
നാഗ്പൂർ ഹൈദരാബാദ് ബെംഗളൂരു എക്സ്പ്രസ് വേ |
രൂപ. 35,000 കോടി |
8. |
കൊങ്കൺ എക്സ്പ്രസ് വേ |
രൂപ. 25,000 കോടി |
9. |
നവി മുംബൈ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം |
18,000 കോടി രൂപ |
10. |
മുംബൈ ട്രാൻസ് ഹാർബർ സീ ലിങ്ക് പദ്ധതി |
രൂപ. 17,843 കോടി |
11. |
പൂനെ നാസിക് സെമി ഹൈ-സ്പീഡ് റെയിൽ ലൈൻ |
16,000 കോടി രൂപ |
12. |
പൂനെ റിംഗ് റോഡ് |
17,000 കോടി രൂപ |
13. |
ഛത്രപതി സംഭാജി രാജെ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം |
14,000 കോടി രൂപ |
14. |
മുംബൈ തീരദേശ റോഡ് |
13,893 കോടി രൂപ |
15. |
വെർസോവ ബാന്ദ്ര കടൽ ലിങ്ക് |
രൂപ. 11,333 കോടി |
മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മേൽപ്പറഞ്ഞ മെഗാ പ്രോജക്ടുകളുടെ അവലോകനം നോക്കാം.
1. മുംബൈ നാഗ്പൂർ അതിവേഗ റെയിൽ ഇടനാഴി
മുംബൈ-നാഗ്പൂർ അതിവേഗ റെയിൽ ഇടനാഴി ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട അതിവേഗ ട്രെയിൻ പാതയാണ്.
ഇത് മുംബൈയെയും നാഗ്പൂരിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കും.
ഇടനാഴിയുടെ നീളം 742 കിലോമീറ്ററായിരിക്കും.
ഇടനാഴിയുടെ 68% മുംബൈ-നാഗ്പൂർ എക്സ്പ്രസ് വേയെ പിന്തുടരും.
മുംബൈ ബി.കെ.സി, അജ്നി (നാഗ്പൂർ) എന്നിവയുൾപ്പെടെ 15 സ്റ്റേഷനുകൾ ഈ റൂട്ടിൽ ഉൾപ്പെടും.
2. മുംബൈ അഹമ്മദാബാദ് അതിവേഗ റെയിൽ ഇടനാഴി
ഇത് മുംബൈ-അഹമ്മദാബാദ് എച്ച്എസ്ആർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
അതിവേഗ റെയിൽ പദ്ധതി നിലവിൽ നിർമ്മാണത്തിലാണ്.
ഇത് മുംബൈയെയും അഹമ്മദാബാദിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കും.
പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ, ഇത് ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ അതിവേഗ റെയിൽ പാതയായിരിക്കും.
ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കലിലെ കാലതാമസം കാരണം, മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഈ മെഗാ പദ്ധതിയുടെ പൂർത്തീകരണ തീയതി അനിശ്ചിതത്വത്തിലാണ്.
എന്നിരുന്നാലും, ഗുജറാത്ത് വഴിയുള്ള 352 കിലോമീറ്റർ ഉപമേഖല 2027 ൽ പൂർണ്ണമായും പ്രവർത്തനക്ഷമമാകും.
3. മുംബൈ ഡൽഹി എക്സ്പ്രസ് വേ
1350 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള ഇത് ഡൽഹി, ഹരിയാന, രാജസ്ഥാൻ, ഗുജറാത്ത്, മധ്യപ്രദേശ്, മഹാരാഷ്ട്ര തുടങ്ങി നിരവധി സംസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു.
ഡൽഹി മുംബൈ എക്സ്പ്രസ് വേയിൽ ലഭ്യമായ സൗകര്യങ്ങൾ ഇവയാണ്:
ഫുഡ് കോർട്ടുകൾ,
താമസസ്ഥലങ്ങൾ ,
എടിഎമ്മുകൾ,
ചില്ലറ വിൽപ്പന ശാലകൾ,
പെട്രോൾ പമ്പുകൾ,
ഹെലിപാഡുകൾ,
അപകടത്തിൽപ്പെട്ടവർക്കുള്ള ട്രോമ സെന്ററുകൾ മുതലായവ.
93 സ്ഥലങ്ങളിൽ ഈ പാതയോര സൗകര്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കും.
ഡൽഹി-മുംബൈ എക്സ്പ്രസ് വേ റൂട്ട് നാല് ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ഡിഎൻഡി-ഫരീദാബാദ്-കെഎംപി റൂട്ട്
സോഹ്ന-കെഎംപി-വഡോദര റൂട്ട്
വഡോദര-വിരാർ റൂട്ട്
വിരാർ-ജെഎൻപിടി റൂട്ട്
ഡൽഹിയും മുംബൈയും തമ്മിലുള്ള സാധാരണ യാത്രാ സമയം 24 മണിക്കൂറായിരുന്നു. എന്നാൽ ഈ എക്സ്പ്രസ് വേ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ 12 മണിക്കൂർ മാത്രമേ എടുക്കൂ.
മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഈ മെഗാ പ്രോജക്ടിൻ്റെ സമയപരിധി 2024 ജൂണിലാണ് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നത്.
4. നാഗ്പൂർ ഗോവ ശക്തിപീഠ് എക്സ്പ്രസ് വേ
ഇത് 6-വരി ആക്സസ് നിയന്ത്രിത ഹൈവേയാണ്.
ശക്തിപീഠം എക്സ്പ്രസ് വേ എന്നും ഇത് അറിയപ്പെടുന്നു.
നാഗ്പൂർ-ഗോവ 760 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള ആറുവരി അതിവേഗ പാതയാണ്.
ഈ മെഗാ പദ്ധതിക്ക് 2024 മാർച്ചിൽ സംസ്ഥാന സർക്കാരിൻ്റെ അംഗീകാരം ലഭിച്ചു.
2028-29 ആകുമ്പോഴേക്കും ഇത് പൂർത്തിയാകണം.
ഗോവയിൽ ഒരെണ്ണം മാത്രമുള്ള പന്ത്രണ്ട് ജില്ലകളിലൂടെയാണ് അതിവേഗപാത കടന്നുപോകുന്നത്.
മാത്രമല്ല, എക്സ്പ്രസ് വേ ഗോവയ്ക്കും നാഗ്പൂരിനുമിടയിലുള്ള യാത്രാ ദൈർഘ്യം ഇരുപത്തിയൊന്നിൽ നിന്ന് പതിനൊന്ന് മണിക്കൂറായി കുറയ്ക്കും.
5. മുംബൈ നാഗ്പൂർ എക്സ്പ്രസ് വേ
നിർമ്മാണത്തിലിരിക്കുന്ന ഈ എക്സ്പ്രസ് വേയ്ക്ക് 701 കിലോമീറ്റർ നീളമുണ്ട്.
ആറുവരി പ്രവേശന നിയന്ത്രിത റോഡാണിത്.
ഒന്നാം ഘട്ടം - 502 കി.മീ - നാഗ്പൂർ, ഷിർദി
രണ്ടാം ഘട്ടം - 80 കിലോമീറ്റർ - ഷിർദി മുതൽ ഭർവീർ വരെ.
ഇത് മൂന്ന് വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു.
വന്യമൃഗങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ നിരവധി മേൽപ്പാലങ്ങൾ, അടിപ്പാതകൾ, ഉയർന്ന കലുങ്കുകൾ എന്നിവ നിർമിക്കും.
വാർധ നദിക്ക് കുറുകെയുള്ള 310 മീറ്റർ പാലം, 33 പ്രധാന പാലങ്ങൾ, 65 വയഡക്റ്റുകൾ / മേൽപ്പാലങ്ങൾ, 274 ചെറിയ പാലങ്ങൾ, പശ്ചിമഘട്ടത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ആറ് തുരങ്കങ്ങൾ എന്നിവ എക്സ്പ്രസ് വേയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
6. വിരാർ-അലിബാഗ് മൾട്ടി മോഡൽ ഇടനാഴി
എംഎസ്ആർഡിസിയുടെ വിരാർ-അലിബാഗ് മൾട്ടിമോഡൽ കോറിഡോർ (VAMC അല്ലെങ്കിൽ MMC) 126 കിലോമീറ്റർ അംഗീകൃത 8-14 ലെയ്ൻ ആക്സസ് നിയന്ത്രിത മോട്ടോർവേയാണ്.
മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മുംബൈ മെട്രോപൊളിറ്റൻ മേഖലയിലെ നവഘറിനെയും ബാലാവലിയെയും ഇത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
താനെ, റായ്ഗഡ്, പാൽഘർ എന്നീ ജില്ലകളിൽ അതിവേഗപാത വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു.
രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളിലായാണ് നിർമാണം നടക്കുക.
ഘട്ടം I - 96.41 കി.മീ - നവഘർ മുതൽ ബാലാവലി വരെ.
രണ്ടാം ഘട്ടം - 29.9 കി.മീ - ബാലാവലി മുതൽ അലിബാഗ് വരെ.
2030-ഓടെയാണ് എക്സ്പ്രസ് വേ പൂർത്തിയാക്കാനുള്ള സമയപരിധി.
എന്നാൽ, സ്ഥലമെടുപ്പിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ കാലതാമസത്തിന് കാരണമായി.
ഒരു മൾട്ടിമോഡൽ ഇടനാഴി എന്ന നിലയിൽ, ഫലപ്രദവും സംയോജിതവുമായ ഒരു ശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് റോഡുകൾ, ട്രെയിനുകൾ, മെട്രോ ലൈനുകൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടും.
7. നാഗ്പൂർ ഹൈദരാബാദ് ബെംഗളൂരു എക്സ്പ്രസ് വേ
പകരമായി, ഇതിന് നാഗ്പൂർ-ബെംഗളൂരു എക്സ്പ്രസ് വേ എന്ന് പേരിട്ടു.
1,100 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള, ആക്സസ് നിയന്ത്രിത ആറുവരി ഗ്രീൻഫീൽഡ് എക്സ്പ്രസ് വേയാണിത്.
ഇത് മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മൂന്നാമത്തെ വലിയ നഗരമായ നാഗ്പൂരിനെ കർണാടക തലസ്ഥാനമായ ബാംഗ്ലൂരുമായും ഹൈദരാബാദ് വഴിയും ബന്ധിപ്പിക്കും.
നാല് സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഇത് മഹാരാഷ്ട്ര, തെലങ്കാന, ആന്ധ്രാപ്രദേശ്, കർണാടക എന്നിവയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു.
ഇത് യാത്രാ സമയവും ദൂരവും നിലവിലെ 24 മണിക്കൂറിൽ നിന്ന് 12 മണിക്കൂറായും ഏകദേശം 1,200 കിലോമീറ്ററിൽ നിന്ന് 1,100 കിലോമീറ്ററായും കുറയ്ക്കും.
വിഭാഗം I - നാഗ്പൂർ മുതൽ ഹൈദരാബാദ് വരെ
സെക്ഷൻ II - ഹൈദരാബാദ് മുതൽ ബാംഗ്ലൂർ വരെ
ഇപ്പോൾ (2023), പദ്ധതി അവസാനിച്ചേക്കാവുന്ന യഥാർത്ഥ തീയതി ഇല്ല. നിർമ്മാണത്തിന് മുമ്പുള്ള ജോലികൾക്കുള്ള തയ്യാറെടുപ്പുകൾ നടത്തുന്നതിലെ കാലതാമസവും നിർമ്മാണം ശരിയായതും എന്നാൽ ലക്ഷ്യം പൂർത്തീകരിക്കുന്നതുമാണ് ഇതിന് കാരണം.
8. കൊങ്കൺ എക്സ്പ്രസ് വേ
മഹാരാഷ്ട്രയിലെ നിർദിഷ്ട 388 കിലോമീറ്റർ, ആറുവരി പ്രവേശന നിയന്ത്രിത ഹൈവേയാണ് കൊങ്കൺ എക്സ്പ്രസ് വേ.
ഇത് പൻവേലിൽ (നവി മുംബൈ) രത്നഗിരി, റായ്ഗഡ് വഴി സിന്ധുദുർഗുമായി ബന്ധിപ്പിക്കും.
ഈ ഗ്രീൻഫീൽഡ് എക്സ്പ്രസ് വേ മഹാരാഷ്ട്രയുടെ തീരപ്രദേശത്തിന് സമാന്തരമായി പ്രവർത്തിക്കും.
ഇത് മുംബൈയ്ക്കും സിന്ധുദുർഗിനും ഇടയിലുള്ള യാത്രാ സമയം നിലവിലെ 6-7 മണിക്കൂറിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 3 മണിക്കൂറായി കുറയ്ക്കും.
9. നവി മുംബൈ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം
മുംബൈ മെട്രോപൊളിറ്റൻ മേഖലയ്ക്ക് (എംഎംആർ) രണ്ടാമത്തെ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം നൽകുന്നതിനുള്ള ഗ്രീൻഫീൽഡ് പദ്ധതിയായി ഈ നവി മുംബൈ എയർപോർട്ട് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടു.
ഡിബി പാട്ടീൽ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം എന്നാണ് ഇത് ഔദ്യോഗികമായി അറിയപ്പെടുന്നത്.
നിലവിലെ ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജ് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്ന് 35 കിലോമീറ്റർ അകലെ പൻവേലിന് സമീപം ദേശീയ പാത 348 ലാണ് പുതിയ വിമാനത്താവളം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
പുതിയ ലൊക്കേഷൻ യാത്രക്കാർക്ക് എളുപ്പത്തിലുള്ള പ്രവേശനവും സൗകര്യവും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു.
പ്രതിവർഷം 50 മുതൽ 55 ദശലക്ഷം യാത്രക്കാർക്ക് സേവനം നൽകുന്നതിനാണ് വിമാനത്താവളം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.
250,000 ചതുരശ്ര മീറ്റർ ടെർമിനൽ ഏരിയയും 100,000 ചതുരശ്ര മീറ്റർ കാർഗോ ഏരിയയും ഉണ്ടാകും.
10. മുംബൈ ട്രാൻസ് ഹാർബർ സീ ലിങ്ക് പദ്ധതി
മുംബൈ ട്രാൻസ് ഹാർബർ ലിങ്ക് (MTHL) ഇന്ത്യയിലെ മുംബൈയെ അതിൻ്റെ ഉപഗ്രഹ നഗരമായ നവി മുംബൈയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന 21.8 കിലോമീറ്റർ റോഡ് പാലമാണ്.
2024 ജനുവരി 12 ന് പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി ഈ ഘടന ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു.
ഇത് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും നീളം കൂടിയ കടൽപ്പാലവും ലോകത്തിലെ 12-ാമത്തെ നീളം കൂടിയ കടൽപ്പാലവുമാണ്.
ഇത് ദക്ഷിണ മുംബൈയിലെ സെവ്രിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് എലിഫൻ്റ് ഐലൻഡിന് വടക്ക് താനെ ക്രീക്ക് കടന്ന് നവാ ഷെവയ്ക്ക് സമീപമുള്ള ചിർലെ ഗ്രാമത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു.
പാലത്തിൻ്റെ 16.5 കിലോമീറ്റർ നീളം കടലിനു മുകളിലൂടെയാണ്. കരയിൽ 5.5 കി.മീ.
സീ ലിങ്കിന് 6-വരി (3+3 ലെയ്ൻ) ഹൈവേ ഉണ്ട്, ഓരോ വശത്തും ഒരു എമർജൻസി ലെയിൻ ഉണ്ട്.
ദിവസേന 70,000 വാഹനങ്ങൾ കടന്നുപോകാനുള്ള ശേഷി പാലത്തിനുണ്ട്.
11. പൂനെ നാസിക് സെമി ഹൈ-സ്പീഡ് റെയിൽ ലൈൻ
പൂനെ-നാസിക് സെമി-ഹൈ-സ്പീഡ് റെയിൽ കോറിഡോർ പദ്ധതി 234.60 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള സെമി-ഹൈ-സ്പീഡ് ഇരട്ട റെയിൽ പാതയാണ്.
ഇത് മഹാരാഷ്ട്രയിലെ പൂനെയെയും നാസിക്കിനെയും 24 സ്റ്റേഷനുകൾ വഴി ബന്ധിപ്പിക്കും.
ഈ ഗ്രീൻഫീൽഡ് ലൈനിലെ പാസഞ്ചർ ട്രെയിനുകൾ 2027 ഓടെ സർവീസ് ആരംഭിക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
പാസഞ്ചർ ട്രെയിനുകൾ മണിക്കൂറിൽ 200 കിലോമീറ്റർ വേഗതയിൽ സഞ്ചരിക്കും, രണ്ട് മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ പൂനെയിൽ നിന്ന് നാസിക്കിലെത്തും.
ചരക്ക് തീവണ്ടികൾ മണിക്കൂറിൽ 100 കിലോമീറ്റർ വേഗതയിൽ സഞ്ചരിക്കും.
സിന്നാർ സത്പൂർ, ചകൻ, ഖേദ്, നാരായൺഗോൺ, മഞ്ചാർ എന്നിവിടങ്ങളിലെ പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക മേഖലകൾ (SEZ) തുടങ്ങിയ പ്രധാന MIDC മേഖലകളെ ഇത് ബന്ധിപ്പിക്കും.
12. പൂനെ റിങ് റോഡ്
നിലവിൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പൂനെ റിംഗ് റോഡിന് എട്ട് പാതകളും ഏകദേശം 170 കിലോമീറ്ററും ഉണ്ടാകും.
2026 ഓടെ ഹൈവേ പൂർത്തിയാകുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്.
മണിക്കൂറിൽ 120 കിലോമീറ്റർ വേഗതയിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ ഇത് വാഹനങ്ങളെ അനുവദിക്കും.
ഇത് നാല് ഘട്ടങ്ങളായി വിഭജിക്കും.
ഘട്ടം I - 29.8 കി.മീ - പൂനെ-സോലാപൂർ റോഡ് സോലു മുതൽ സൊറത്വാർഡി വരെ.
രണ്ടാം ഘട്ടം - 36.73 കി.മീ - സോറത്ത്വാടി മുതൽ വാൽവ് വരെ.
മൂന്നാം ഘട്ടം - 38.34 കി.മീ - അലന്ദ്-മാർക്കൽ റോഡ് ഉർസെ മുതൽ സോലു വരെ.
നാലാം ഘട്ടം - 68.8 കിലോമീറ്റർ റോഡ്
13. ഛത്രപതി സംഭാജി രാജെ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം
നിർദ്ദിഷ്ട ഛത്രപതി സംബാജി രാജെ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം ഇന്ത്യയിലെ പൂനെയിൽ സേവനം നൽകുന്ന ഒരു ഗ്രീൻഫീൽഡ് വിമാനത്താവളമാണ് .
പൂനെയിൽ നിന്ന് 45 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ് സംഭാജി രാജെ വിമാനത്താവളം.
വിമാനത്താവളത്തിന് 2,400 ഹെക്ടർ സ്ഥലമുണ്ട്.
പുതിയ പൂനെ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം അഥവാ പുരന്ദർ വിമാനത്താവളം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ കാർഗോ കേന്ദ്രമായി മാറുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
പുതിയ കാർഗോ ഹബ് കയറ്റുമതി എളുപ്പമാക്കുകയും അതുവഴി പുതിയ തൊഴിലവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യും.
സമീപ പ്രദേശങ്ങളിലെ നിരവധി കർഷകർ മറ്റ് വിളകൾക്കൊപ്പം മാതളനാരകവും മുന്തിരിയും വളർത്തുന്നു. വിമാനത്താവളം പ്രവർത്തനക്ഷമമായാൽ രാജ്യത്തിൻ്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലേക്കും മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിലേക്കും അവരുടെ വിളകൾ അയയ്ക്കാൻ അവർക്ക് എളുപ്പമാകും.
14. മുംബൈ തീരദേശ റോഡ്
ധർമ്മവീർ സ്വരാജ്യ രക്ഷക് ഛത്രപതി സംഭാജി മഹാരാജ് തീരദേശ റോഡ് എന്നാണ് ഔദ്യോഗികമായി അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഇത് ഭാഗികമായി പൂർത്തിയാക്കിയ 8-വരി, 29.2 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള ഗ്രേഡ് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട അതിവേഗ പാതയാണ്.
വടക്കൻ മുംബൈയിലെ കാണ്ടിവാലി മുതൽ തെക്കൻ മുംബൈയിലെ മറൈൻ ലൈൻസ് വരെയാണ് ഇത്.
പ്രതിദിനം ഏകദേശം 1.3 ലക്ഷം വാഹനങ്ങളാണ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്
ഇത് വെസ്റ്റേൺ സബർബുകൾക്കും സൗത്ത് മുംബൈയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള യാത്രാ സമയം രണ്ട് മണിക്കൂറിൽ നിന്ന് 40 മിനിറ്റായി കുറയ്ക്കും.
പദ്ധതിയുടെ ആദ്യ ഘട്ടം 2024 മാർച്ച് 11 ന് ആരംഭിച്ചു.
ഒന്നാം ഘട്ടം ബാന്ദ്ര-വർളി സീ ലിങ്കിൻ്റെ വോർലി അവസാനം മുതൽ പ്രിൻസസ് സ്ട്രീറ്റ് മേൽപ്പാലം വരെ നീളുന്നു. ഇത് 10.58 കി.മീ
15. വെർസോവ ബാന്ദ്ര കടൽ ലിങ്ക്
മുംബൈയിലെ വെർസോവ-ബാന്ദ്ര സീ ലിങ്ക് (വിബിഎസ്എൽ) ബ്രിഡ്ജ് പ്രൊജക്റ്റ് ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലാണ്.
തീരദേശ റോഡ് പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാകും.
വെർസോവ ബാന്ദ്ര കടൽ ലിങ്ക് 17 കിലോമീറ്റർ പാലമായിരിക്കും.
സീ-ലിങ്ക് അന്ധേരിയിലെ വെർസോവയെ ബാന്ദ്ര-വർളി സീ ലിങ്കുമായി ബന്ധിപ്പിക്കും.
പടിഞ്ഞാറൻ മുംബൈ നഗരപ്രാന്തങ്ങളിലെ ഗതാഗതക്കുരുക്കിന് 8-വരി കടൽ ബന്ധം ലഘൂകരിക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
മഹാരാഷ്ട്രയിൽ വരാനിരിക്കുന്ന കൂടുതൽ മെഗാ പദ്ധതികൾ
മുകളിലുള്ള പ്രോജക്ടുകൾക്ക് പുറമേ, മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ഇപ്പോഴും പൈപ്പ് ലൈനിലുള്ള മറ്റ് പ്രധാനപ്പെട്ട മെഗാ പ്രോജക്ടുകൾ ഇനിപ്പറയുന്നവയാണ്:
പദ്ധതി |
നിക്ഷേപം |
ജോലികൾ |
സ്ഥലം |
മേഖല |
പദവി |
18 പദ്ധതി പാക്കേജ് - ഏപ്രിൽ 2026 |
₹2,56,137 കോടി |
1,00,000+ |
ഒന്നിലധികം ജില്ലകൾ |
സോളാർ, ഗ്രീൻ സ്റ്റീൽ, ഇലക്ട്രിക് വാഹനങ്ങൾ, ബഹിരാകാശം, പ്രതിരോധം, ലി-അയൺ ബാറ്ററികൾ |
2026 ഏപ്രിലിൽ അംഗീകരിച്ചു |
എസ്സാർ എക്സ്പ്ലോറേഷൻ & പ്രൊഡക്ഷൻ |
₹56,852 കോടി |
25,000 രൂപ |
റായ്ഗഡ് |
ഗ്യാസ്-ടു-കെമിക്കലുകൾ |
ഇൻസെന്റീവുകൾ മായ്ച്ചു |
രശ്മി മെറ്റലർജിക്കൽ |
₹40,000 കോടി |
20,000 രൂപ |
ഗഡ്ചിരോളി |
ഉരുക്ക് |
ഇൻസെന്റീവുകൾ മായ്ച്ചു |
യൂറോബസ് ഇന്ത്യ |
₹4,200 കോടി |
12,000 ഡോളർ |
തലേഗാവ്, പൂനെ |
ഇലക്ട്രിക് ബസുകൾ |
ഇൻസെന്റീവുകൾ മായ്ച്ചു |
ഹരിയോം പൈപ്പ് ഇൻഡസ്ട്രീസ് |
₹3,135 കോടി |
8,000 ഡോളർ |
ഗഡ്ചിരോളി |
സ്റ്റീൽ പൈപ്പുകൾ |
ഇൻസെന്റീവുകൾ മായ്ച്ചു |
5 പ്രോജക്ട് പാക്കേജ് - മെയ് 2026 |
₹89,731 കോടി |
20,000 രൂപ |
വിദർഭ, മറാത്ത്വാഡ, നാസിക് |
കൽക്കരി ഗ്യാസിഫിക്കേഷൻ, സോളാർ, ഇലക്ട്രിക്കൽ സ്റ്റീൽ, ഗ്രാഫൈറ്റ് |
2026 മെയ് 26-ന് അംഗീകരിച്ചു |
മോട്ടിലാൽ നഗർ പുനർവികസനം |
₹1,00,000 കോടി |
ടിബിഡി |
ഗോരേഗാവ് വെസ്റ്റ്, മുംബൈ |
ഭവനം/ഇൻഫ്രാ |
2026 ഏപ്രിൽ 17-ന് മാസ്റ്റർ പ്ലാൻ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തു; അദാനി സി & ഡിഎ |
വാധ്വാൻ തുറമുഖം |
₹76,220 കോടി |
10 ലക്ഷം+ ദീർഘകാല |
പാൽഘർ |
ഡീപ്-ഡ്രാഫ്റ്റ് പോർട്ട് |
2034 ഓടെ പൂർത്തീകരണം |
4 വിദർഭ ഹൈവേകൾ |
₹51,906 കോടി |
- |
നാഗ്പൂർ, ചന്ദ്രപൂർ, ഗോണ്ടിയ, ഗഡ്ചിരോളി |
റോഡുകൾ |
2028 സെപ്റ്റംബർ-ഡിസംബർ കാലയളവിൽ പൂർത്തിയാക്കും |
എംഎംആർ ഇൻഫ്രാ പാക്കേജ് |
₹22,611 കോടി |
- |
മുംബൈ എം.എം.ആർ. |
തുരങ്കം, മെട്രോ-വിമാനത്താവള ലിങ്ക് |
2026 ജൂണിൽ അംഗീകരിച്ചു |
റോഡ് മെച്ചപ്പെടുത്തൽ പദ്ധതി |
₹31,000+ കോടി |
- |
സംസ്ഥാനവ്യാപകമായി |
1,500 കിലോമീറ്റർ പ്രധാന റോഡുകൾ + 6,000 കിലോമീറ്റർ ഗ്രാമീണ റോഡുകൾ |
2026 ജൂൺ 2-ന് മന്ത്രിസഭ അംഗീകരിച്ചു |
എയ്റോസിറ്റി നവി മുംബൈ |
₹5,000 കോടി+ കണക്കാക്കുന്നു |
50,000+ കണക്കാക്കിയത് |
ഉൽവെ, നവി മുംബൈ |
എയർപോർട്ട് സിറ്റി, കൊമേഴ്സ്യൽ |
ആസൂത്രണ ഘട്ടം, ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കൽ |
കോലാപ്പൂർ വിമാനത്താവള വികസനം |
₹275 കോടി |
ടിബിഡി |
കോലാപ്പൂർ |
വ്യോമയാനം |
പുതിയ ടെർമിനൽ പണികൾ പുരോഗമിക്കുന്നു, ഒന്നാം ഘട്ടം 2024 ൽ പൂർത്തിയാകും |
മുംബൈ പൂനെ ഹൈപ്പർ ലൂപ്പ് |
₹70,000 കോടി രൂപ കണക്കാക്കുന്നു |
ടിബിഡി |
മുംബൈ-പൂനെ |
അതിവേഗ ഗതാഗതം |
സാധ്യതാ ഘട്ടം/DPR ഘട്ടം, വൈകി |
നരിമാൻ പോയിന്റ് കോസ്റ്റൽ റോഡ് |
സി.റോഡിന്റെ ₹12,721 കോടിയുടെ ഭാഗം |
- |
സൗത്ത് മുംബൈ |
റോഡ് |
ഘട്ടം-1 മാർച്ച് 2024, ഘട്ടം-2 ലക്ഷ്യം 2027 |
പൂനെ മെട്രോ നിയോ |
₹900 കോടി |
ടിബിഡി |
പൂനെ |
BRTS-മെട്രോ ഹൈബ്രിഡ് |
ഡിപിആർ അംഗീകരിച്ചു, ടെൻഡർ ചെയ്തു |
ആശ സ്മാർട്ട് സിറ്റി |
ടിബിഡി |
ടിബിഡി |
താനെ ജില്ല |
സ്മാർട്ട് സിറ്റി |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
മുംബൈ ട്രാൻസ് ഹാർബർ ലിങ്കിന്റെ ലിങ്ക് റോഡ് |
₹3,300 കോടി |
- |
ചിർലെ-എൻഎച്ച് 48, നവി മുംബൈ |
റോഡ് |
നിർമ്മാണത്തിലാണ്, 2027 ലക്ഷ്യം |
മുംബൈ പൂനെ മിസ്സിംഗ് ലിങ്ക് |
₹6,695 കോടി |
- |
ഖോപോളി-ഖണ്ഡല |
എക്സ്പ്രസ്വേ |
95% പൂർത്തിയായി, 2026 അവസാനത്തോടെ തുറക്കും |
നവി മുംബൈ തീരദേശ റോഡ് |
₹1,200 കോടി |
- |
ഖാർഘർ-ബേലാപൂർ |
റോഡ് |
പണിപ്പുരയിൽ |
പൂനെ സ്മാർട്ട് ബസ് ഷെൽട്ടറുകൾ |
₹150 കോടി |
- |
പൂനെ |
അർബൻ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ |
ഘട്ടം തിരിച്ചുള്ള റോൾഔട്ട് |
ബാന്ദ്ര സ്റ്റേഷൻ പുനർവികസനം |
₹1,800 കോടി |
ടിബിഡി |
ബാന്ദ്ര, മുംബൈ |
റെയിൽവേ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ |
ബിഡ് ഘട്ടം |
മാൻകോളി മൊതഗാവ് പാലം |
₹1,100 കോടി |
- |
താനെ |
പാലം |
പണിപ്പുരയിൽ |
മുംബൈ തീം പാർക്ക് |
₹500 കോടി രൂപ |
2,000 എന്ന് കണക്കാക്കുന്നു |
ഗൊരൈ, മുംബൈ |
ടൂറിസം |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
നവി മുംബൈ മെട്രോ |
₹11,850 കോടി |
- |
നവി മുംബൈ |
മെട്രോ |
ലൈൻ-1 പ്രവർത്തനക്ഷമമാണ്, ലൈൻ-2/3 പ്ലാൻ ചെയ്തിരിക്കുന്നു |
ആർആർപിസിഎൽ റിഫൈനറി |
₹3,00,000 കോടി |
1,50,000 എന്ന് കണക്കാക്കുന്നു |
നാനാർ, രത്നഗിരി |
പെട്രോളിയം റിഫൈനറി |
ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കൽ സ്തംഭിച്ചു |
സിഎസ്എംടി റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ പുനർവികസനം |
₹1,813 കോടി |
- |
മുംബൈ |
റെയിൽവേ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ |
2024-ൽ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു, ലക്ഷ്യം 2027 |
മീര ഭയാന്ദർ പാലം |
ടിബിഡി |
- |
മീര-ഭായന്ദർ |
പാലം |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
മുംബൈ വാട്ടർ ടാക്സി |
₹500 കോടി |
- |
മുംബൈ എം.എം.ആർ. |
ജലഗതാഗതം |
ഭാഗിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ, വിപുലീകരണം ആസൂത്രണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട് |
ഓറഞ്ച് സിറ്റി സ്ട്രീറ്റ് നാഗ്പൂർ |
₹500 കോടി |
- |
നാഗ്പൂർ |
അർബൻ സ്ട്രീറ്റ് റെഡെവ് |
ഒന്നാം ഘട്ടം പൂർത്തിയായി |
സാന്താക്രൂസ് ചെമ്പൂർ ലിങ്ക് റോഡ് എക്സ്റ്റൻഷൻ |
₹2,300 കോടി |
- |
മുംബൈ |
റോഡ് |
പണിപ്പുരയിൽ |
ദാമൻ ഗംഗാ പിഞ്ചൽ ലിങ്കിംഗ് |
₹2,800 കോടി |
- |
പാൽഘർ-നാസിക് |
നദി ലിങ്കിംഗ് |
ഡിപിആർ ഘട്ടം |
മീത്തി നദി പുനരുജ്ജീവനം |
₹570 കോടി |
- |
മുംബൈ |
നദി വൃത്തിയാക്കൽ |
രണ്ടാം ഘട്ടം പുരോഗമിക്കുന്നു |
മുംബൈ വെസ്റ്റേൺ എക്സ്പ്രസ് വേ എക്സ്റ്റൻഷൻ |
ടിബിഡി |
- |
ദഹിസർ-ഭായന്ദർ |
റോഡ് |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
പർ താപി നർമ്മദ ലിങ്കിംഗ് |
₹10,211 കോടി |
- |
നാസിക്-ഗുജറാത്ത് |
നദി ലിങ്കിംഗ് |
തടസ്സപ്പെട്ടു, എതിർപ്പ് |
സേവ്രി വോർലി എലിവേറ്റഡ് കോറിഡോർ |
₹1,276 കോടി |
- |
മുംബൈ |
റോഡ് |
നിർമ്മാണത്തിലാണ്, 2027 ലക്ഷ്യം |
കിഴക്കൻ ജല മുന്നണി |
₹52,000 കോടി രൂപ കണക്കാക്കുന്നു |
ടിബിഡി |
മുംബൈ പോർട്ട് ലാൻഡ് |
അർബൻ റെഡെവ് |
മാസ്റ്റർ പ്ലാൻ തയ്യാറായി, ഘട്ടം ഘട്ടമായി പുറത്തിറക്കൽ |
മുള മുത്ത നദി പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കൽ |
₹1,500 കോടി |
- |
പൂനെ |
നദി വൃത്തിയാക്കൽ |
പണി പുരോഗമിക്കുന്നു |
നാഗ് നദി പുനരുജ്ജീവനം |
₹1,927 കോടി |
- |
നാഗ്പൂർ |
നദി വൃത്തിയാക്കൽ |
നടപ്പിലാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു |
പൂനെ വിമാനത്താവള വികസനം |
₹475 കോടി |
- |
ലോഹെഗാവ്, പൂനെ |
വ്യോമയാനം |
പുതിയ ടെർമിനൽ 2024 മാർച്ചിൽ തുറന്നു |
താനെ ബോറിവാലി ലിങ്ക് റോഡ് |
₹18,800 കോടി |
- |
താനെ-ബോറിവാലി |
ടണൽ + റോഡ് |
2024-ൽ ടണലിംഗ് ആരംഭിച്ചു, ലക്ഷ്യം 2028 |
ഗോരേഗാവ് മുളുണ്ട് റിംഗ് റോഡ് |
₹14,000 കോടി രൂപ കണക്കാക്കുന്നു |
- |
മുംബൈ |
ടണൽ + ലിങ്ക് റോഡ് |
ഡിപിആർ/ടെൻഡർ ഘട്ടം |
മുംബൈ ബെംഗളൂരു വ്യാവസായിക ഇടനാഴി |
എൻഐസിഡിപിയുടെ ഭാഗം |
ടിബിഡി |
മുംബൈ-ബെംഗളൂരു |
വ്യാവസായിക ഇടനാഴി |
ആസൂത്രണം |
നാഗ്പൂർ വിമാനത്താവള വികസനം |
₹7,000 കോടി |
ടിബിഡി |
നാഗ്പൂർ |
വ്യോമയാനം |
ജിഎംആറിന് അവാർഡ്, പണി ആരംഭിക്കും |
പൂനെ ഇലക്ട്രോണിക് സ്പാർക്ക് |
ടിബിഡി |
ടിബിഡി |
പൂനെ |
ഐടി/ഇലക്ട്രോണിക്സ് പാർക്ക് |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
തുർഭെ ഖാർഗർ തുരങ്കം |
₹22,611 കോടി എംഎംആർ പാക്കേജിന്റെ ഒരു ഭാഗം |
- |
നവി മുംബൈ |
തുരങ്കം |
2026 ജൂണിൽ അംഗീകരിച്ചു |
ജെഎൻപിടി അമ്രമാർഗ് റോഡ് |
₹2,500 കോടി |
- |
ജെഎൻപിടി-നവി മുംബൈ |
പോർട്ട് റോഡ് |
പണിപ്പുരയിൽ |
മുംബൈ ഈസ്റ്റേൺ ഫ്രീവേ എക്സ്റ്റൻഷൻ |
₹1,500 കോടി രൂപ കണക്കാക്കുന്നു |
- |
ചെമ്പൂർ-ഘട്കോപ്പർ |
റോഡ് |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
നാഗ്പൂർ മെട്രോ |
₹8,680 കോടി ഫേസ്-1 |
- |
നാഗ്പൂർ |
മെട്രോ |
ഒന്നാം ഘട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾ, രണ്ടാം ഘട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾ അംഗീകരിച്ചു |
പൂനെ ഫിലിം സിറ്റി |
₹500 കോടി രൂപ |
ടിബിഡി |
പൂനെ |
മീഡിയ/വിനോദം |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
ബി.കെ.സി. ട്വിൻ ടവർ |
₹1,000 കോടി+ കണക്കാക്കുന്നു |
- |
ബി.കെ.സി., മുംബൈ |
വാണിജ്യപരമായ |
ആസൂത്രണം |
ഖാർഗർ ബിസിനസ് പാർക്ക് |
ടിബിഡി |
ടിബിഡി |
ഖാർഘർ, നവി മുംബൈ |
ഐടി/കൊമേഴ്സ്യൽ |
സിഡ്കോ നിർദ്ദേശിച്ചത് |
മുംബൈ മെട്രോ എക്സ്റ്റൻഷൻ |
₹1,50,000 കോടി+ ആകെ പ്ലാൻ |
- |
മുംബൈ എം.എം.ആർ. |
മെട്രോ |
ഒന്നിലധികം ലൈനുകൾ യു/സി, 2025-2030 |
നാഗ്പൂർ മൾട്ടിമോഡൽ ലോജിസ്റ്റിക്സ് പാർക്ക് |
₹1,200 കോടി |
2,000 രൂപ |
നാഗ്പൂർ |
ലോജിസ്റ്റിക്സ് |
പണിപ്പുരയിൽ |
പൂനെ എച്ച്.സി.എം.ടി.ആർ. |
₹6,200 കോടി |
- |
പൂനെ |
റിംഗ് റോഡ് |
ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കൽ |
അപ്പർ താപി അണക്കെട്ട് പദ്ധതി |
ടിബിഡി |
- |
വടക്കൻ മഹാരാഷ്ട്ര |
ജലസേചനം |
നിർദ്ദേശിച്ചത് |
ഖേദ് സിറ്റി പൂനെ |
₹10,000 കോടി രൂപ കണക്കാക്കുന്നു |
1,00,000 കണക്കാക്കുന്നു |
ഖേദ്, പൂനെ |
വ്യാവസായിക ടൗൺഷിപ്പ് |
ഒന്നാം ഘട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾ, വിപുലീകരണം പുരോഗമിക്കുന്നു |
മുംബൈ നവി മുംബൈ മാഗ്ലേവ് ട്രെയിൻ |
ടിബിഡി |
ടിബിഡി |
മുംബൈ-നവി മുംബൈ |
അതിവേഗ റെയിൽ |
സാധ്യതാ ഘട്ടം |
നൈന സ്മാർട്ട് സിറ്റി |
₹80,000 കോടി രൂപ കണക്കാക്കുന്നു |
ടിബിഡി |
റായ്ഗഡ് |
സ്മാർട്ട് സിറ്റി |
ഭൂമി സമാഹരണം പുരോഗമിക്കുന്നു, മന്ദഗതിയിലുള്ള പുരോഗതി |
പൂനെ മെട്രോ |
₹11,420 കോടി ഫേസ്-1 |
- |
പൂനെ |
മെട്രോ |
2 ലൈനുകൾ ops, എക്സ്റ്റൻഷനുകൾ U/C |
ഉറാൻ സിറ്റി റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ |
₹2,600 കോടി പദ്ധതിയുടെ ഭാഗം |
- |
ഉറാൻ, നവി മുംബൈ |
റെയിൽവേ |
മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മെഗാ പദ്ധതികളുടെ സമാപനം
മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മെഗാ പ്രോജക്ടുകൾ സംസ്ഥാനത്തിൻ്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ ഗണ്യമായി ഉയർത്തും. ഗതാഗത മാർഗങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്താനും സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും അവ സഹായിക്കും. ഇതും വായിക്കുക: ഇന്ത്യയിലെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ പദ്ധതികൾ
മറ്റ് സംസ്ഥാന/നഗര മെഗാ പ്രോജക്ടുകളെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ |
||
